Terapia EMDR – czym jest i kiedy może pomóc?

EMDR to metoda psychoterapii stosowana przede wszystkim w leczeniu zespołu stresu pourazowego (PTSD). Pomaga pracować z trudnymi wspomnieniami tak, aby przestały wywoływać równie silny lęk, napięcie, wstyd czy poczucie zagrożenia jak wcześniej.

Nazwa EMDR pochodzi od angielskiego Eye Movement Desensitization and Reprocessing, czyli odwrażliwianie i przetwarzanie za pomocą ruchów gałek ocznych. Choć ruchy oczu są najbardziej znanym elementem tej metody, w praktyce można stosować także naprzemienne bodźce słuchowe lub dotykowe, np. delikatne naprzemienne stukanie dłońmi.

Trudne wspomnienie nie jest tylko wspomnieniem
Po doświadczeniu traumy wspomnienie wydarzenia może wracać w sposób bardzo intensywny. Mogą pojawiać się natrętne obrazy, koszmary, poczucie, jakby sytuacja działa się ponownie, silne reakcje ciała lub unikanie wszystkiego, co przypomina o zdarzeniu.

W PTSD problemem nie jest to, że osoba pamięta trudne wydarzenie. Problem polega na tym, że wspomnienie może pozostawać bardzo „żywe” i łatwo uruchamiać alarmową reakcję organizmu. Czasem wystarczy zapach, dźwięk, miejsce, konkretna data albo czyjeś zachowanie, aby pojawiło się napięcie, lęk czy poczucie zagrożenia.

W modelu EMDR zakłada się, że traumatyczne doświadczenie nie zostało w pełni przetworzone i zintegrowane z innymi wspomnieniami. Celem terapii jest więc nie wymazanie pamięci, ale zmniejszenie jej emocjonalnego ciężaru oraz nadanie jej miejsca w historii życia osoby.

Jak wygląda terapia EMDR?
EMDR jest terapią uporządkowaną i prowadzoną etapami. Nie zaczyna się od szczegółowego opowiadania o traumie ani od natychmiastowego konfrontowania się z najtrudniejszymi wspomnieniami.

Na początku terapeuta poznaje sytuację osoby, jej objawy, zasoby i aktualne trudności. Ważna jest też ocena bezpieczeństwa oraz przygotowanie do radzenia sobie z nasilonym napięciem. Pacjent uczy się między innymi sposobów uspokajania się i reagowania na natrętne wspomnienia lub flashbacki.Kolejnym krokiem jest wybranie wspomnienia, które będzie przedmiotem pracy. Może to być określony obraz, fragment sytuacji albo moment szczególnie silnie kojarzący się z traumą.

Osoba identyfikuje też myśl o sobie, która wiąże się z tym wspomnieniem, na przykład: „Jestem bezradna”, „To moja wina” czy „Nie mogę nikomu ufać”.Następnie pacjent koncentruje się jednocześnie na wspomnieniu i na naprzemiennej stymulacji, np. podąża wzrokiem za ruchem dłoni terapeuty. W trakcie mogą pojawiać się obrazy, emocje, myśli, skojarzenia lub odczucia płynące z ciała. Terapeuta pomaga zauważać ten proces, utrzymywać kontakt z teraźniejszością i wracać do równowagi, gdy napięcie staje się zbyt duże.

W miarę pracy wspomnienie zwykle staje się mniej przytłaczające. Terapia obejmuje też wzmacnianie bardziej pomocnych, realistycznych przekonań, np. „Przetrwałam”, „Teraz jestem bezpieczny/a” lub „Mam wpływ na swoje życie”.

Czy w EMDR trzeba opowiadać wszystko?
Nie. W EMDR nie trzeba szczegółowo i wielokrotnie relacjonować całego traumatycznego doświadczenia. Terapeuta musi znać tyle informacji, ile jest potrzebne do bezpiecznego zaplanowania pracy i ustalenia celu terapii, ale przetwarzanie odbywa się przede wszystkim poprzez skupienie na wybranych elementach wspomnienia, emocjach, myślach oraz reakcjach z ciała.

Nie oznacza to jednak, że EMDR jest terapią „bez emocji” lub że praca ze wspomnieniami jest zawsze łatwa. Kontakt z traumatycznym materiałem może okresowo zwiększać napięcie. Dlatego tak ważne są przygotowanie, tempo dopasowane do osoby, monitorowanie reakcji oraz kompetencje terapeuty w pracy z traumą.

Co mówi nauka?
EMDR jest jedną z najlepiej przebadanych form psychoterapii PTSD. Badania randomizowane oraz przeglądy badań wskazują, że może zmniejszać nasilenie objawów PTSD, w tym natrętnych wspomnień, unikania i nadmiernego pobudzenia. Przeglądy naukowe wskazują również na poprawę objawów depresyjnych współwystępujących z PTSD, choć najpewniejsze dane dotyczą właśnie leczenia objawów pourazowych.

Ważne jest jednak realistyczne spojrzenie na wyniki. EMDR nie musi być „lepsze” od innych skutecznych terapii traumy. Metaanaliza z 2024 roku, oparta na danych indywidualnych uczestników badań, nie wykazała istotnych różnic między EMDR a innymi formami psychoterapii w zmniejszaniu objawów PTSD, osiąganiu poprawy, remisji ani w odsetku osób przerywających leczenie. Istnieje więcej niż jedna skuteczna droga leczenia. Dla części osób odpowiednią metodą będzie EMDR, dla innych terapia poznawczo-behawioralna skoncentrowana na traumie, terapia ekspozycyjna lub terapia przetwarzania poznawczego.

Wybór powinien uwzględniać diagnozę, rodzaj i historię traum, współwystępujące trudności, aktualne bezpieczeństwo, preferencje pacjenta oraz kompetencje terapeuty.

Dla kogo EMDR jest zalecane?
Wytyczne NICE zalecają oferowanie EMDR dorosłym z PTSD lub z klinicznie istotnymi objawami PTSD, którzy zgłaszają się po upływie ponad trzech miesięcy od traumy niezwiązanej z działaniami wojennymi. Terapia powinna być prowadzona indywidualnie przez odpowiednio przeszkolonego specjalistę.

W przypadku dzieci i młodzieży EMDR może być rozważane od 7. roku życia, jeśli objawy utrzymują się ponad trzy miesiące i osoba nie odpowiada na terapię CBT skoncentrowaną na traumie.

Przy złożonej traumie, silnej dysocjacji, aktualnej przemocy, uzależnieniu, dużej niestabilności życiowej czy ryzyku samouszkodzeń potrzebne może być dłuższe przygotowanie i praca nad bezpieczeństwem, regulacją emocji oraz stabilizacją. Nie wyklucza to terapii traumy, ale oznacza, że jej tempo i struktura powinny być szczególnie starannie dopasowane.